Η Ιόνιος Πολιτεία αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και συχνά παραγνωρισμένες πολιτειακές μορφές της νεοελληνικής ιστορίας. Δημιουργήθηκε σε μία ταραχώδη περίοδο, σε ένα γεωστρατηγικά κρίσιμο σημείο, τα Επτάνησα και αποτέλεσε τον προάγγελο της πολιτικής ωρίμανσης των Ελλήνων υπό ξένη επιρροή. Παρά τη σχετική της βραχύτητα, η Ιόνιος Πολιτεία και η Ιόνιος Βουλή που λειτούργησε στα χρόνια της άφησαν σημαντική παρακαταθήκη στον αγώνα για ανεξαρτησία και στη διαμόρφωση του πολιτικού και θεσμικού ήθους του νεοελληνικού κράτους.
Τα Επτάνησα (Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Ζάκυνθος, Ιθάκη, Λευκάδα, Παξοί και Κύθηρα) βρίσκονταν για αιώνες υπό ενετική κυριαρχία, μέχρι την κατάλυση της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας από τον Ναπολέοντα το 1797. Από εκείνη τη χρονιά ξεκίνησε μια περίοδος αλλεπάλληλων κατακτήσεων και αλλαγών εξουσίας. Συγκεκριμένα, τη διετία 1797–1799. υπήρξε γαλλική κατοχή υπό τον Ναπολέοντα (Γαλλική Δημοκρατία). Κατά το τέλος του 1799, συμμαχικά ρωσοτουρκικά στρατεύματα εκδιώκουν τους Γάλλους και συγκροτείται ένα νέο πολιτειακό μόρφωμα, η Ιόνιος Πολιτεία, η οποία αναγνωρίζεται επίσημα με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης το 1800.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Ιόνιος Πολιτεία ήταν το πρώτο αυτόνομο ελληνικό κράτος στη νεότερη ιστορία, έστω και υπό την επικυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (στα χαρτιά) και την προστασία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Η Ιόνιος Πολιτεία διήρκεσε από το 1800 έως το 1807, όταν τα Ιόνια Νησιά επανακαταλήφθηκαν από τις δυνάμεις του Ναπολέοντα (Γαλλία). Η δεύτερη γαλλική κατοχή κράτησε μέχρι το 1814. Στη συνέχεια, με το Συνέδριο της Βιέννης (1815), τα νησιά τέθηκαν υπό βρετανική προστασία, και έτσι ιδρύθηκε η “Ηνωμένη Πολιτεία των Ιονίων Νήσων”. Παρότι η Ιόνιος Πολιτεία του 1800–1807 είχε περιορισμένη χρονικά ύπαρξη, η πολιτειακή της μορφή υπήρξε εξαιρετικά σημαντική, καθώς αποτέλεσε την πρώτη προσπάθεια δημιουργίας θεσμικού πλαισίου ελληνικής αυτοδιοίκησης με συνταγματικά χαρακτηριστικά.
Η Ιόνιος Πολιτεία συγκροτήθηκε ως ομοσπονδία των Επτανήσων, με πολιτική ενότητα αλλά διατήρηση της τοπικής διοικητικής αυτονομίας. Τα κυριότερα πολιτειακά της όργανα ήταν: Ο Ύπατος Αρμοστής (ή Πρόεδρος), που οριζόταν από την προστάτιδα δύναμη (Ρωσία στην αρχή, αργότερα Βρετανία). Η Γερουσία, εκτελεστικό όργανο που είχε ρόλο κυβέρνησης. Η Ιόνιος Βουλή, νομοθετικό σώμα αποτελούμενο από εκπροσώπους των νησιών. Η Ιόνιος Βουλή ήταν ένα σημαντικό πολιτικό βήμα: συγκέντρωνε αντιπροσώπους των νησιών (έμμεση εκπροσώπηση) και είχε δικαίωμα να προτείνει και να ψηφίζει νόμους, που επικυρώνονταν από τη Γερουσία και τον Ύπατο Αρμοστή. Παρόλο που δεν επρόκειτο για πλήρη κοινοβουλευτική δημοκρατία, η Βουλή αυτή ήταν η πρώτη συγκροτημένη έκφραση κοινοβουλευτικού διαλόγου και ελληνικής πολιτικής αντιπροσώπευσης στα νεότερα χρόνια.
Η Βουλή αποτελούνταν από εκπροσώπους που εκλέγονταν (έμμεσα) από τους ευγενείς και τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις των νησιών. Η σύνθεσή της αντανακλούσε τη φεουδαρχική δομή της Επτανήσου, καθώς η πρόσβαση στην πολιτική εξουσία ήταν περιορισμένη σε άτομα υψηλής κοινωνικής ή οικονομικής επιφάνειας. Ωστόσο, δεν πρέπει να υποτιμηθεί η σημασία της. Μέσα από τη λειτουργία της Ιονίου Βουλής, καλλιεργήθηκε πολιτική σκέψη, έγιναν δημόσιες συζητήσεις, υπήρξαν καταγραφές νόμων και διαμορφώθηκε μια πρωτογενής ελληνική πολιτική κουλτούρα που επηρέασε βαθιά τις μετέπειτα εξελίξεις στην επαναστατική και μεταεπαναστατική Ελλάδα.
Το 1807, μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Τιλσίτ μεταξύ Γαλλίας και Ρωσίας, τα νησιά παραχωρήθηκαν ξανά στη Γαλλία. Η δεύτερη γαλλική κατοχή κράτησε μέχρι το 1814, όταν τα βρετανικά στρατεύματα κατέλαβαν τα Επτάνησα. Μετά το Συνέδριο της Βιέννης, τα νησιά οργανώθηκαν ως Ηνωμένο Κράτος των Ιονίων Νήσων υπό βρετανική προστασία. Το νέο κράτος διατήρησε κάποια από τα χαρακτηριστικά της Ιονίου Πολιτείας, όπως την ύπαρξη της Ιονίου Βουλής και τοπικών κυβερνητικών οργάνων, αλλά με αυστηρότερο έλεγχο από τους Άγγλους. Αυτό το καθεστώς κράτησε μέχρι το 1864, οπότε τα Επτάνησα ενώθηκαν επίσημα με την Ελλάδα.
Η Ιόνιος Πολιτεία αποτέλεσε ένα πολιτικό πείραμα με ελληνικό πρόσημο, μέσα σε μια εποχή γεωπολιτικών συγκρούσεων και αλλαγών. Ήταν η πρώτη φορά που Έλληνες συμμετείχαν συστηματικά σε ένα οργανωμένο κράτος με δική τους διοίκηση, βουλή, σύμβολα και πολιτικό λόγο. Παρά τη μικρή της διάρκεια, η Πολιτεία και η Ιόνιος Βουλή επέδρασσαν καταλυτικά στην ανάπτυξη θεσμικών δομών, στη συνειδητοποίηση της πολιτικής ελευθερίας και στην εθνική αφύπνιση.
Η κληρονομιά της φαίνεται ξεκάθαρα στη σύνδεση των Επτανήσων με την έννοια του φιλελευθερισμού, της εκπαίδευσης, της πολιτικής σκέψης και της εθνικής συνείδησης. Δεν είναι τυχαίο που από τα Επτάνησα προήλθαν σπουδαίοι πολιτικοί, λόγιοι και επαναστάτες, ούτε ότι αποτέλεσαν το πρώτο τμήμα του ελληνικού έθνους που ενώθηκε με την ελεύθερη Ελλάδα
